En toen was er Wikipedia. Een kwart eeuw geleden een voorzichtig begin, maar inmiddels heeft de online en meertalige encyclopedie zo ongeveer alle betaalde concurrentie weggevaagd. Een terugblik.

Wat lees je in deze blogpost:

• Hoe Wikipedia in 25 jaar uitgroeide tot de grootste encyclopedie ter wereld
• Waarom Winkler Prins, Encarta en digitale woordenboeken het onderspit dolven
• Praktische tips om Wikipedia offline te gebruiken

Internet is extreem disruptief geweest voor traditionele naslagwerken. Uitgevers van encyclopedieën en inmiddels ook woordenboeken trekken zich de haren uit het hoofd. De ‘ellende’ voor hen (en het goede nieuws voor u) begon 25 jaar geleden met de komst van Wikipedia. Nu een gevestigde naam, maar in 2001 had niemand er ooit van gehoord. Toch was het niet de eerste gratis online encyclopedie; die eer is gegund aan het niet meer bestaande Nupedia. Dat dit niet meer bestaat, is logisch, want uiteindelijk volledig opgegaan in Wikipedia. Het oeridee van een online encyclopedie stamt uit 1993, toen Rick Gates daar een voorstel toe deed. De in het opensourcewereldje welbekende Richard Stallman stelde daarop voor een gratis, open versie te maken. En aldus geschiedde: de uiteindelijke lancering werd gerealiseerd door Jimmy Wales en Larry Sanger. Een diepgravend artikel over de complete geschiedenis lees je op Wikipedia: History of Wikipedia, of in het Nederlands op Geschiedenis van Wikipedia.

Van iedereen, voor iedereen

Het bijzondere aan Wikipedia is dat er geen centrale redactie is. Omdat veel experts uit tal van deels wetenschappelijke, maar zeker ook onder meer maatschappelijke en historische kringen de content én schrijven én de inhoud streng controleren, ontstaat een vrij betrouwbaar geheel. En dankzij een leger aan ‘controleurs’ wordt zoveel mogelijk voorkomen dat in Wikipedia vermelde personen zich ten faveure van zichzelf gaan oppimpen. Hoewel er in de begintijd best wat aan te merken was op de inhoudelijke correctheid, spelen die problemen nu een ondergeschikte rol. Toegegeven: de Engelstalige Wikipedia bevat inmiddels meer dan 7 miljoen artikelen, en daar zitten hier of daar best nog wat probleemgevalletjes tussen. Maar eventuele tekortkomingen zijn keurig gemarkeerd en eenieder is vrij om de zaak te corrigeren.

Wel is het zaak om – zeker als je informatie uit Wikipedia (en feitelijk elke andere meer generieke bron) gebruikt – deze te verifiëren. Vooral als je zaken gebruikt voor bijvoorbeeld verslagen, onderzoeken, een proefschrift en andere serieuze zaken. Maar dat geldt voor alles wat je online én offline aantreft. Probeer altijd de oorspronkelijke bron te achterhalen en controleren. Dan zit je goed.

Slag voor professionele encyclopedieën

Al met al bleek Wikipedia niet alleen een schot in de roos, maar ook het einde van een tijdperk. Wie had vroeger niet een uitgebreide encyclopedie in – om maar wat te noemen – 26 kloeke delen op een stevige boekenplank staan? Winkler Prins was toen dé klinkende naam op dit gebied. Maar eind jaren negentig zagen die de bui toch wel een beetje hangen. Ze sloegen de handen ineen met Microsoft, waarmee de succesvolle en geliefde Encarta Winkler Prins-editie ontstond op cd- en dvd-rom. Bomvol professioneel geproduceerde tekst, afbeeldingen en meer. Na een overname van Winkler Prins zag nieuwe eigenaar Het Spectrum geen brood meer in digitale versies. Althans, niet meer offline in samenwerking met Microsoft. Wel is er nog een tijd een digitale online abonnementsvorm geweest met daarin de Grote (ofwel complete) Winkler Prins online. Ook die bestaat niet meer, er zijn nu alleen nog eenvoudiger versies voor scholen tot en met middelbaar onderwijs. Daar kunnen alleen opleidingsinstituten een abonnement op nemen.

Nu Wikipedia 25 jaar bestaat, kunnen we vaststellen dat de tijden van de grote Nederlandstalige encyclopedieën definitief voorbij zijn. Ergens een gemis, want dit waren zoals gezegd wel door professionals samengestelde, gecureerde en gecontroleerde boekwerken.

Ook woordenboeken ‘slachtoffer’

Inmiddels merken we ook dat de woordenboeken in digitale vorm rap verdwijnen. Onlangs trok hetzelfde Spectrum zonder enige vooraankondiging de stekker uit al z’n woordenboeken-apps voor zowel Android als iOS. Daarmee raakten kopers daarvan in één klap een soms dure collectie aan broodnodige naslag-appjes kwijt. Blijkbaar gelooft men in de woordenboekenwereld toch vooral nog in papier, wat erg onlogisch is. Eerder deed Van Dale hetzelfde, tot onvrede van klanten. Maar zij hadden dan nog het fatsoen ooit aangeschafte (en erg kostbare) apps beschikbaar te houden. Zowel Spectrum als Van Dale biedt wel online woordenboeken aan, op (kostbare) abonnementsbasis. De layout en werking lijken zeker in het eerste geval op iets uit de jaren negentig. En in beide gevallen heb je er offline niets aan.

Wikipedia downloaden

We komen daarbij wel meteen op een nadeel van Wikipedia: de cloud. Als je ergens in the middle of nowhere bent en er geen internetverbinding aanwezig is, kun je niets opzoeken. Daar is een oplossing voor, want via diverse apps kun je een offlineversie installeren. Ook kun je Wikipedia-databases downloaden vanaf Wikipedia: Database download. Met verschillende daargenoemde viewers kun je dan de zaak ook zonder internetverbinding bekijken. Of ga eens creatief doen en installeer het geheel op de webserver van een NAS. Vanzelfsprekend mis je in beide scenario’s dan de állernieuwste toevoegingen en wijzigingen, maar het klinkt niet verkeerd om in een ‘doomsday-scenario’ (we leven in een rare wereld momenteel) een offline-kopie achter de hand te houden. Ook voor de Nederlandse woordenboeken zijn inmiddels genoeg on- en offline-alternatieven van gerenommeerde uitgevers buiten onze landsgrenzen.

Nederland

Zoals gezegd zijn er heel veel talen waarin Wikipedia valt te raadplegen. Het maakt dat je in landspecifieke versies meer lokaal interessante artikelen aantreft. De Nederlandse Wikipedia is inmiddels ook alweer een tijd ‘volwassen’ te noemen, al zien we wel dat de internationale items – zeker op technisch-wetenschappelijk vlak – vaak beduidend diepgravender zijn in de Engelstalige hoofdversie. Daar waar de geschiedenis van Wikipedia in z’n algemeenheid feitelijk begon op 3 januari 2001, was de Nederlandse versie er overigens ook vroeg bij: vanaf juni 2001. Inmiddels zijn er meer dan 2 miljoen artikelen in te vinden.

Qua layout zijn er diverse updates geweest, maar dat zit hem vooral in finetunen. De basiswerking is altijd nagenoeg hetzelfde gebleven. Mooi is de afdrukfunctie. Zodra je een pagina print, wordt deze zo aangepast dat deze er keurig leesbaar uitziet op papier. Je kunt op die manier ook een PDF maken via een daarvoor bestemde tool. Of doe het nog makkelijker: download rechtstreeks vanaf Wikipedia een artikel in PDF-vorm. Ook het logo heeft in de afgelopen 25 jaar diverse varianten gekend. Het bekende ‘bolletje’ is altijd gebleven, maar wel strakker getrokken en gemoderniseerd.

Op naar de toekomst

Wikipedia heeft zichzelf inmiddels meer dan bewezen. En hoewel er nog heel veel officiële commerciële encyclopedieën van naam en faam uit het buitenland bestaan, blijft dat vechten tegen de bierkaai. Al was het alleen maar omdat veel gebruikers liefst een versie in hun moedertaal raadplegen. Daar hebben Nederlandse uitgevers van naslagwerken echt een grote inschattingsfout gemaakt. Met het jubileum van Wikipedia 25 jaar achter de rug, blijft de online encyclopedie het enige wat we hier nog hebben – dus laten we er zuinig op zijn. Op naar de volgende 25 jaar!

Ronald Smit

Ronald Smit kan dankzij een combinatie van een elektronica- en een journalistieke opleiding (afstudeerrichting radio en nieuwe media) technische zaken op een heldere en eenvoudige manier uitleggen. Zijn jarenlange schrijfervaring voor onder meer Computer Idee geeft u al snel de ‘aha-erlebnis’ waar u wellicht al zo lang naar op zoek was. En wordt het dan toch allemaal wat ingewikkeld, dan loodst hij de lezer snel en zeker langs eventuele barrières en valkuilen. De boeken van Ronald vind je hier.